नृत्यसम्राट पं. बिरजू महाराज

डॉ. नंदकिशोर कपोते

/media/नृत्यसम्राट पं. बिरजू महाराज_bm.jpg

बिरजू महाराजांच्या कार्यकर्तृत्त्वाचे समग्र दर्शन - मीना शेटे-संभू

'नृत्यसम्राट पं. बिरजू महाराज' हे ज्येष्ठ कथक नर्तक डॉ. नंदकिशोर कपोते यांचे पुस्तक नुकतेच प्रसिद्ध झाले आहे. मुळातच कथकवरची आणि त्यातही कथकवर अधिकाराने लिहिणाऱ्या व्यक्तींची पुस्तके कमी आहेत. शिवाय सर्वसामान्यांपासून जाणकारांपर्यंत सर्वांसाठी वाचनीय ठरणारे पुस्तक असणे, ही अपवादात्मक बाब आहे; पण हे कार्य डॉ. कपोतेंनी केले आहे. त्यांनी स्वतः कथकच्या क्षेत्रात मोलाचे कार्य केले आहेच; पण त्याबरोबरच सहस्रकात कधी तरीच जन्मणाऱ्या पं. बिरजू महाराज यांच्यासारख्या विलक्षण कलाकाराचे विविध पैलू मांडणारे पुस्तक लिहून त्यांनी त्यात भर टाकली आहे.

पं. बिरजू महाराज हे कथकमधील एक जिवंत दंतकथा आहेत. त्यांचे कथकमधील योगदान हा विषय संशोधनाचाच आहे; पण अनेकदा असे विषय रुक्ष होतात आणि फक्त समीक्षकांच्या कौतुकास पात्र ठरतात. डॉ. कपोतेंनी पद्मविभूषण महाराजजींच्या कलेची, व्यक्तिमत्त्वाची आणि कार्यकर्तृत्त्वाची माहिती अशा प्रकारे सादर केली आहे, की ती पुस्तक हातात घेणाऱ्या कोणालाही आकर्षक वाटल्यावाचून राहणार नाही.

पुस्तकात विविध क्षेत्रांमधील एकूण ८७ व्यक्तींचे लेख आहेत. साहजिकच, त्यांच्या कथनांमधून पुस्तकाला ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पं. कृष्णमोहन महाराज, पं. राममोहन महाराज, कविता मिश्रा, पं. जयकिशन महाराज, अनिता महाराज, ममता महाराज, पं. दीपक महाराज यांसारख्या लखनौ घराण्याच्या वंशपरंपरागत वारसदारांचे लेख तर आहेतच, शिवाय महाराजजींच्या ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ शिष्यांचे, इतर दिग्गज कलाकारांचे लेखही यात आहेत. त्यात रायगढचे ज्येष्ठ गुरू पं. रामलालजी बरेठ, पद्मश्री पं. प्रताप पवार, पं. प्रभा मराठे, पद्मभूषण डॉ. उमा शर्मा, डॉ. पद्मा शर्मा, जानकी पॅट्रिक, पद्मश्री डॉ. शोवना नारायण, विदुषी शाश्वती सेन, पं. शरदिनी गोळे, पं. डॉ. सुजाता नातू, पं. शमा भाटे, पं. मनिषा साठे, पं. मीरा पंडोल, डॉ. मंजिरी देव, दिवंगत नृत्य इतिहासकार, पद्मश्री आणि संगीत नाटक अकादमीचे फेलो डॉ. सुनील कोठारी, नीलिमा आध्ये, योगिनी गांधी अशा अनेकांचा समावेश आहे. याखेरीज डॉ. शुभांगी बहुलीकर, उल्हासदादा पवार यांच्याप्रमाणेच तबलावादनाच्या क्षेत्रातील अध्वर्यू पद्मश्री पं. सुरेश तळवलकर, पं. अजय पोहनकर, पं. अरविंदकुमार आझाद यांनीही आठवणी सांगितल्या आहेत.

अनेक लोकांनी आपापल्या शैलीत लिहिलेल्या लेखांमुळे, कलाकार म्हणून महाराजजींची वैशिष्ट्ये, व्यक्ती म्हणून त्यांचा बराचसा परिचय आणि उत्तम समीक्षाही आली आहे. एखादा कलाकार देश-परदेशात इतका प्रसिद्ध होतो, की त्याच्या नावामुळे कला चमकून उठते. त्यावेळी त्या कलाकाराच्या तपःश्चर्येबरोबरच त्याचे व्यक्तिमत्त्व, साधी राहणी, विनम्रता, स्वभावातील मोठेपणा, दिलदारपणा या गोष्टीही काही प्रमाणात कारणीभूत असतात, ही भावना हे सर्व लेख वाचल्यानंतर ठाम बनते.

महाराजजींचे वर्णन कुठल्याही एका लेखातून केले जाणे कठीणच होते; कारण ते कमालीची प्रतिभा लाभलेल्या नर्तकाबरोबरच अनेक वाद्ये लीलया वाजवणारे वादक, उत्तम कवी, कोरिओग्राफर, गायक, चित्रकार अशा कलेच्या जवळजवळ प्रत्येक प्रांतात अधिकाराने मुशाफिरी करणारे चतुरस्र कलाकार आहेत. शिवाय ते एक प्रेमळ पिता, बंधू आणि कडक शिस्तीचे गुरू आहेत. ते शिष्यांमधल्या उत्तम गोष्टींचा आविष्कार त्यांच्याही नकळत करून घेणारे, शिष्यांना घडवणारे शिल्पकार आहेत. अद्यापही आपापल्या कामात अत्यंत व्यग्र असलेल्या अनेकांकडून हे पैलू दर्शवणारे लेख किंवा मुलाखती मिळवणे, त्यांचे संकलन करणे आणि पुस्तकाच्या स्वरूपात ते सादर करणे, हे अपार कष्टाचे काम डॉ. कपोतेंनी केले आहे. खासदार, पद्मविभूषण डॉ. सोनल मानसिंग यांचा संदेश, पद्मभूषण डॉ. पद्मा सुब्रह्मण्यम यांनी दिलेल्या शुभेच्छा आणि शोभा धारिवाल यांची प्रस्तावना पुस्तकातील माहितीत व महत्त्वात भर घालतात.

दुर्मीळ छायाचित्रे, उत्तम छपाई आणि उत्तम कागद; त्याबरोबरच महाराजजींनी काढलेली चित्रे, त्यांची भजने, ठुमरी अशा रचना व लखनौ घराण्याचा अधिकृत वंशवृक्ष ही पुस्तकाची वैशिष्ट्ये आहेत. एकूणच, महाराजजींच्या कार्यकर्तृत्त्वाचे आणि व्यक्तिमत्त्वाचे समग्र दर्शन घडवण्याचा हा यशस्वी प्रयत्न आहे.

मुखपृष्ठ : राजश्री भोसले

द्वारा : महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तसेवा