झाड आणि माणूस

निळू दामले

/media/झाड आणि माणूस_zm1.jpeg

एका निसर्गबंधाचं सहजदर्शन - महावीर जोंधळे

डोळ्यांला भूक लागणे काय असते, हे अनुभवण्यासाठी काही वेगळ्या वळणाची पुस्तकं वाचण्याची सवय लावून घ्यायची असते. त्यातून त्या पुस्तकाचं आगळेपण लक्षात येतं. ज्येष्ठ पत्रकार आणि समाजविश्लेषक निळू दामले यांच्या 'झाड आणि माणूस' या पुस्तकाकडे याच नजरेतून बघायला हवं. त्याच्या आस्वादातून जे एक निर्णायक आणि गोळीबंद मत हाताशी येतं, ते म्हणजे 'निसर्गाला मैत्र भावनेतून जवळ कसं आणता येतं' ते या पुस्तकात कळतं. रोजच्या जीवनातील फुलं-फळं, अन्न इत्यादी घटकांच्या विषयी एक वेगळी माहिती या पुस्तकातून कळते. आपल्या झाडाच्या मैत्रभावनेचं निळू दामले यांना कळलेलं महत्त्व सर्वदूर पसरलेल्या माणसाला सहज समजेल असं उतरलेलं आहे. झाडांच्या जन्मकथा, प्रत्येकाच्या मनात झाड कशा पद्धतीनं उगवत असतं आणि वाढतं त्यावर प्रत्येकाच्या मनाचं बैसणं असतं. झाड आणि माणूस ऋणानुबंधाची एक साखळी सूत्रबद्धतेने डोळ्यांसमोर येत जाते. त्यातून निर्माण होते ती सख्यभक्ती. झाड बघणं तसं नवं नसतं. त्यात प्रत्येक व्यक्तीचा भावार्थ वेगळा असतो आणि तेच वेगळेपण निळू दामले यांच्या डोळ्यांला लाभलेले दिसते.

नैमित्तिक केलेल्या लेखनात येणारे रूपवर्णन वाचक आणि लेखक यांच्यात संवाद साधत जाते. वास्तविक निळू दामले यांच्या लेखणीचा पिंड वृत्तांत कथनाचा आहे. ते त्यांचं वैशिष्ट्य बाजूला सारून केलेलं हे लेखन वेगळ्या वाटेनं वाचकाला घेऊन जाताना दिसतं. किर्लोस्कर मासिकाचे संपादक श्री. मुकुंदराव किर्लोस्कर यांनी जे विविध उपक्रम राबवले, त्यांच्यातून निळू दामले यांना एक समाजिक-दृष्टिकोन मिळाला. झाडांच्या गोष्टीत स्वत: रंगून गेलेल्या लेखकाला पुन्हापुन्हा पानात बघण्यासाठी मनही स्वच्छ पिंपळपानासारखं असावं लागतं. घटना आणि किस्से सांगत सांगत वनस्पतीशास्त्राची लय आणि महत्त्व कोठेही कमी होऊ दिलेलं नाही. शैलीसाठी प्रसिद्ध असलेल्या वर्तमानातील लेखकांपैकी निळू दामले एक. अशा पद्धतीच्या लेखनासाठी पत्रकारितेतला पूर्वानुभव उपयोगी पडत असतो. विविध घटकांकडे बघण्याचा दृष्टिकोन वेगळा असल्यामुळं झाडांच्या संबंधांनी आलेली माणसं आणि त्यांचा स्वभाव, छंदाच्या अंगानं येत जातो. तसं असलं तरी समाजाच्या दृष्टीनं अशा माणसाची असलेली गरज, जागृतीच्या अंगानं उमलत जाताना दिसते.

दिवंगत लेखक विजय तेंडुलकर आणि निळू दामले यांचा कार्यकारणभाव छानपैकी जुळलेला होता. महाराष्ट्रात असलेल्या त्यावेळच्या सह्याद्री या एकुलत्या एक दूरदर्शन वाहिनीसाठी त्यांनी केलेला 'दिंडी' हा कार्यक्रम आजही विसरता येत नाही. कारण, काही मोजक्या माणसांनी केलेल्या प्रयोगांच्या कथा त्यातून येत असत. अच्युत दाभोलकर, बाजी कुलकर्णी इत्यादींच्या प्रयोग परिवाराची ही केवळ ओळख नाही. रमून जाण्यासाठी केलेले लेखन असेही त्याला म्हणता येणार नाही. काहीतरी म्हणण्यापेक्षा वनस्पती विज्ञानाच्या सहज साध्य अंगानं 'झाड आणि माणूस' वाचायला हवं. मातीत मिसळून अंतरानं जन्माला येणाऱ्या घटकांचा अर्थ, अन्नादी व्यवहार कसा येतो, याचे एक प्रकारे ते निरूपण करतात. वनस्पती आणि प्रदेश व्यवहारातील गणितशास्त्राची ओळख जेव्हा होते, तेव्हा झाडाच्या विविध अंगांचं सहज दर्शन होतं. अनुभव आणि प्रत्यय हे उत्तमपणे क्षेत्रप्रदर्शन अधिक डोळसतेने कळत जाते. माती, पाणी, नापीक जमीन इत्यादींशी साधलेला संवाद, हे त्यांच्या लेखणीचं आणखी एक वैशिष्ट्य आहे.

घराच्या आसपास, घरात, गच्चीवर आणि अंगणातील झाडं, वेलींचा हिरवा संसार माजघरापर्यंत पिंगा घालणारा आहे. विषयाला मर्यादिततेचा बांध पडू न देता मधुमक्षिकेपासून भाजी, फळं, फुलं, वेली यांचा उपयुक्तधर्मीय विचार आणि रंगगंध व्यवहार याची वैशिष्ट्यपूर्ण गरज निळू दामले यांचं एक विषयवैशिष्ट्य हे शिक्षणधर्मीच आहे.

वेगळ्या वास्तव दर्शनाची ओळख करून देण्यासाठी स्वीकारलेला आकृतिबंध केवळ हिरव्या अंगरख्याचं रूप म्हणून येत नाही. शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांना उत्तरं देणंही त्यातून जमून जातं. मराठवाडा, पश्चिम महाराष्ट्रातील मातीधर्म आणि मातीप्रकार यांच्यातील अभ्यास आणि त्यातून येत जाणारी प्रयोगशीलता, निसर्ग, हवा, पाणी आणि काळ्या ढगातील मेघवर्षावाच्या विवेकी नात्यापासून मातीला वेगळं काही सांगणं, समजून घेणं यासाठीची एक समजसाखळी वाचकाला नक्की आनंद देणारी वाटते. हे लेखन वेगवेगळी संदेशपेरणी करत जातं. फुलांचं वर्णन नेहमीसारखं येत नाही. वेगळ्या आभूषणांची गुंफण, वेगळ्या जातकुळीतील माणसं करत असतात. त्यामुळे ध्यान देऊन हा लेखनप्रदेश वाचकाच्या जवळ येतो. या प्रदेशातील झाडांची ओळख व्हरांड्यातली लहानशी जागाही करून देत असते. त्यालाही एक प्रकारचा झोक आलेला आहे.

वनस्पतीचा सजीव धर्म वेगवेगळ्या अंगानं सांगताना कोणकोणती घटकद्रव्ये उपयोगी पडतात ते सूर्यप्रकाशापासून वाऱ्याच्या संगतीपर्यंत आणि बी-बियाणापासून ते अक्षय मुळापर्यंतचा प्रवास म्हणजे 'झाड आणि माणूस' हे पुस्तक होय!
मुखपृष्ठ : गोपी कुकडे

द्वारा : महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तसेवा