बहुजन संस्कृतीचे जनक : महात्मा जोतीराव फुले - डॉ. प्रल्हाद लुलेकर

अक्षरवाङ्मय प्रकाशन

पाने : ☀ 248 मुल्य (₹): 400.0

/media/2tfeknUOHnp5.jpg

महात्मा फुलेंच्या विचार-कार्याचा आढावा - डॉ. कैलास दौंड


फुले आंबेडकरी प्रागतिक विचारधारेचे विचारवंत डॉ. प्रल्हाद लुलेकर यांचा 'बहुजन संस्कृतीचे जनक : महात्मा जोतीराव फुले' नावाचा महत्त्वाचा ग्रंथ नुकताच प्रकाशित झाला आहे. त्यामुळे महात्मा फुले यांच्या कार्याचे आणि विचारधारेचे पैलू उलगडून दाखवणाऱ्या साहित्य साधनात मौलिक भर पडली आहे. महात्मा जोतीराव फुले यांच्या बहुआयामी कार्याचा आणि शेतकरी तसेच शोषित यांच्या विषयीच्या विचारांचा मागोवा या ग्रंथात लेखकाने व्यापकतेने घेतलेला आहे. या पुस्तकात महात्मा फुले यांच्या एकूणच विचार आणि कार्याचा आढावा घेतानाच आजच्या काळात देखील या विचारांची उपयुक्तता अधिक असल्याचे ठळकपणे दिसते.

या ग्रंथाची मांडणी 'महात्मा फुले यांचे पहिले चरित्र', 'बहुजन संस्कृतीचे जनक', 'एवढे अनर्थ एका अविद्येने...', 'सत्य आणि नीती हाच धर्म', 'फुले-आंबेडकरी दृष्टीने वाङ्मयेतिहास लेखन' या पाच प्रकरणांत केलेली असून संदर्भग्रंथ सूची, महात्मा जोतीराव फुले यांचा जीवनपट अशी परिशिष्टे देखील ग्रंथाच्या अखेरीस समाविष्ट केल्याने ग्रंथाचे संदर्भ व संशोधनमूल्य वृद्धिंगत झाले आहे. अनेक संदर्भग्रंथ,जुनी वृत्तपत्रे, विविध लेख यांच्या आधाराने लेखकाने हा बहुमोल वैचारिक ऐवज या पुस्तक रूपाने महाराष्ट्राच्या हातात ठेवला आहे.

'जोतीराव फुले यांचे पहिले चरित्र' या पहिल्या प्रकरणात लेखकाने सत्यशोधक चळवळीतील नेते पंढरीनाथ पाटील यांनी लिहिलेल्या महात्मा फुले यांच्या पहिल्या विस्तृत चरित्राचा, त्याच्या मौलिकतेसह परिचय करून दिला आहे. हे करताना त्यांनी म. फुलेंच्या पहिल्या चरित्राचे लेखक असलेल्या व सत्यशोधक चळवळीला वाहून घेतलेल्या पंढरीनाथ पाटील यांच्या कार्याचीही विस्तृत माहिती दिली आहे. प्रयत्नपूर्वक लिहिलेले हे फुलेंचे पहिलेच चरित्र होते, असे सांगतांनाच लुलेकर यांनी लेखनातील भाषेकडे देखील लक्ष वेधले आहे. 'साहित्यातील लालित्य आणि इतिहासातील सत्य यांचा सुरेख मेळ त्यांनी घातला' असे पंढरीनाथ पाटील यांच्या लेखनाबद्दल गौरवोद्गार ग्रंथलेखकाने काढले आहेत. पंढरीनाथ पाटील यांनी फुलेंचे चरित्र लेखन करताना त्या काळच्या प्रसारमाध्यमातील सामग्रीचा सूक्ष्मपणे अभ्यास केला. त्यासाठी विविध परिषदांचे २३ अहवाल वाचून काढले, विविध चरित्र ग्रंथांसह १२४ संदर्भग्रंथांचे वाचन केले. असे लेखकाने नोंदवलेले आहे. या चरित्राच्या निमित्ताने देशाला पहिल्यांदा महात्मा फुले यांचे विस्तृत आणि सर्वंकष चरीत्र मिळाले. परिपूर्ण परिवर्तनाची दिशा देणारा पंढरीनाथ पाटलांचा सदर ग्रंथ सत्यशोधक चळवळीचा अनमोल दस्ताऐवज असल्याचा निर्वाळा लुलेकर यांनी दिला आहे.

'बहुजन संस्कृतीचे जनक' हा भाग म्हणजे ग्रंथाचा मूळ गाभाच आहे. या प्रकरणात 'बहुजन' या संकल्पनेचा अर्थ स्पष्ट करतांना-'सामंत व्यवस्थेत आणि भांडवली व्यवस्थेत सर्वदृष्टीने शोषण झालेले 'सर्वहारा' लोक म्हणजे बहुजन, अशी व्याख्या ते करतात. तसेच सामाजिक आणि सांस्कृतिक, धार्मिक आणि जातीय, राजकीय आणि शैक्षणिक विषमतेमुळे आर्थिक शोषण झालेले लोक म्हणजे बहुजन, अशी मांडणीही करतात. 'शिक्षणाने मनुष्यत्व' येते या म. फुले यांच्या मूलभूत विचारांचा मागोवा या प्रकरणात घेण्यात आला आहे. इतिहास मीमांसा, शेती आणि शेतकरी यासंबंधीचे फुले यांचे चिंतन येथे वाचायला मिळते. 'पाणी' या विषयाचा गंभीर विचार महात्मा फुले यांनी देशाला दिला, हे सांगताना 'शेतकऱ्याचा असूड', 'इशारा', 'अखंड', 'गुलामगिरी' या पुस्तकांतून व्यक्त झालेले महात्मा फुलेंचे पाणी विषयावरील विचार व चिंतनाचा आढावाही ते या प्रकरणात घेतात.

याचबरोबर स्री-पुरूष विचार करताना फुले यांनी स्त्री ही पुरुषांपेक्षा श्रेष्ठ असल्याची सप्रमाण मांडणी केली होती. कुटुंब व्यवस्थेसंबंधी फुले यांची मते व्यापक समाजहिताचीच आहेत. 'विवाहपद्धतीतून परिवर्तन', 'कामगार चळवळीचा प्रारंभ', 'बलुतेदार-अलुतेदार सारे', 'भटके आदिवासी', 'सार्वजनिक सत्यधर्म', 'साहित्यसंस्कृती संबंधीची भूमिका', 'कृषी-औद्योगिक संस्कृती', 'बहुजन संस्कृतीचे जनक', अशी महात्मा फुले यांच्या कार्यक्षेत्राची विविध दालने आणि त्यांच्या वैचारिकतेची प्रागतिक झेप या प्रकरणात लेखकाने खूप ताकदीने समोर आणली आहे.

'एवढे अनर्थ एका अविद्येने केले' या प्रकरणात 'शेतकऱ्याचा असूड' ग्रंथाबद्दल विस्ताराने विश्लेषण येते. अखेरीस लेखक लिहितात- 'शेतकऱ्याचा असूड' मौलिक ग्रंथ आहे. मात्र स्वातंत्र्यानंतर या असुडाचा फटका आपल्या बधिर कातडीवर काही परिणाम करून गेलाय का? हे तपासण्याची वेळ आली आहे.' तर 'सत्य आणि नीती हाच धर्म' या प्रकरणात म. फुले यांनी केलेल्या, सामाजिक संरचनेसाठीच्या प्रबोधनात्मक स्वरूपातील लेखनाचा आणि कार्याचा आढावा घेतानाच साक्षेपी विवेचन लुलेकर यांनी केलेले आहे.

'फुले-आंबेडकरी दृष्टीने वाङमयेतिहास लेखन' हे अखेरचे प्रकरण इतिहास लेखनाची नवी बहुजन-सापेक्ष पद्धतीचा विचार मांडते. हा नावीन्यपूर्ण दृष्टिकोन आहे. 'शोषितांच्या समूहमनाचा, समूहनिष्ठेचा, समष्टीचा आविष्कार घडवून दलित साहित्याने मराठी साहित्याला निराळे परिमाण दिल्याचे सांगतानाच या साहित्याच्या काही मर्यादाही असल्याकडे ते लक्ष वेधतात. लुलेकर लिहितात- 'सध्याचे साहित्यविश्व बहुसांस्कृतिक आविष्काराने समर्थ होते आहे, म्हणून फुले-आंबेडकरी दृष्टीने समग्रतेचे भान आलेले आहे. त्यादृष्टीने वाङ्मयेतिहासलेखन व्हावे.'

एकूणच 'बहुजन संस्कृतीचे जनक : महात्मा जोतीराव फुले' या पुस्तकामुळे महात्मा फुले यांच्या कार्यावर व्यापक मूलभूत विवेचन करणारा, त्यांच्या विचारांची उपयुक्तता अधोरेखित करणारा, चिंतन आणि समाजहिताचा विचार अधोरेखित करणारा असा हा महत्त्वपूर्ण ग्रंथ आहे. या ग्रंथाच्या मौलिकतेबद्दल विचारवंत आ. ह. साळुंखे लिहितात- 'आधुनिक भारतातील पहिले महान समाजक्रांतिकारक महात्मा जोतीराव फुले, यांच्याविषयी आजवर विपुल लेखन झालेले असले, तरी त्यांच्या चरित्रातील आणि कार्यातील अनेक पैलूंविषयी द्रष्ट्या संशोधकाला अजूनही नावीन्यपूर्ण गोष्टी मांडणे शक्य आहे, हे प्रल्हाद लुलेकर यांच्या 'बहुजन संस्कृतीचे जनक : महात्मा जोतीराव फुले' या ग्रंथाच्या आशयातून स्पष्ट होते.'
मुखपृष्ठ : प्रदीप खेतमर

द्वारा : महाराष्ट्र टाइम्स
  Never miss a story from us, get weekly updates in your inbox.