कल्चर ऑफ इनइक्वॅलिटी : द चेंजिंग हिंदू-मुस्लिम रिलेशन्स इन महाराष्ट्र

आमोद दामले व निळू दामले

रूटलेज टेलर अँड फ्रान्सिस ग्रुप, लंडन व न्यूयॉर्क

/media/9781000217032.jpg

पाने : ☀ 154 मुल्य (₹): 695.0

बदलते हिंदू-मुस्लिम संबंध - प्रकाश बाळ

बदलते हिंदू-मुस्लिम संबंध

बांगड्या विकणाऱ्या एका मुस्लिम व्यक्तीला, मध्य प्रदेशातील इंदूर शहराच्या एका भागात बेदम मारहाण करण्यात आली; कारण एका हिंदू विवाहित स्त्रीचा चुडा मुस्लिम बांगडीवाला भरतो, ही गोष्टच स्थानिकांना सहन झाली नाही. या घटनेचे पडसाद उमटले, तेव्हा मध्य प्रदेशचे गृहमंत्री नरोत्तम मिश्रा यांनी या मारहाणीचे अप्रत्यक्ष समर्थन केले.

या घटनेचा व गृहमंत्र्यांच्या समर्थनाचा व्हिडिओ बघितला, तेव्हा आठवण झाली ती आमोद दामले व निळू दामले यांच्या 'कल्चर ऑफ इनइक्वॅलिटी : द चेंजिंग हिंदू-मुस्लिम रिलेशन्स इन महाराष्ट्र' या छोटेखानी पुस्तकातील, गणेशोत्सवात सांगली जिल्ह्यातील कुरूंदवाड व गोरखिंडी या गावांतील मुस्लिम मशिदीत गणेशमूर्तींची प्रतिष्ठापना कशी करतात, या वर्णनाची. अगदी बाबरी मशीद १९९२मध्ये पाडण्यात आल्यावर, देशभर पसरत गेलेल्या जातीयवादाच्या वणव्यातही पूर्वापार चालत आलेली ही प्रथा या दोन गावांतील मुस्लिमांनी पाळली. आज तीन दशकांनंतर या दोन्ही गावांतील परिस्थिती कशी टप्याटप्प्याने बदलत गेली, याचा आढावा या पुस्तकाच्या लेखकद्वयीने घेतला आहे. एकूणच, इस्लामचा भारतात होत गेलेला प्रसार आणि त्याचा सामाजिक व सांस्कृतिक क्षेत्रांत पडलेला प्रभाव, त्याचे राजकारणात उमटणारे पडसाद या पार्श्वभूमीवर हा आढावा आहे.

लेखकद्वयीने या बदलत्या वास्तवाला वैचारिक बैठक दिली आहे, ती इटालियन मार्क्सवादी तत्त्वज्ञ अँटोनियो ग्रामशीच्या सांस्कृतिक वर्चस्ववादाच्या सिद्धान्ताची आणि त्याच्या जोडीला हेन्री ताजफेल व जॉन टर्नर या दोन समाजशास्त्रज्ञांनी मांडलेल्या सिद्धान्तांची.

सांस्कृतिक असमानता व साधर्म्य या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू असल्याचे ग्रामशीचे मत होते. कोणत्याही समाजात एखाद्या गटाचे वर्चस्व असते. त्याचबरोबर दुय्यम स्तरावर अनेक गट असतात. ज्या गटाचे समाजात वर्चस्व असते, त्याची सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये हे दुय्यम गट अंगीकारत असतानाच, ते आपलीही काही वैशिष्ट्ये व जगाकडे बघण्याचा दृष्टिकोन जपण्याच्या प्रयत्नात असतात. दुसरीकडे, समाजात वर्चस्व असलेला समूह आपल्या सांस्कृतिक वैशिष्ट्याला बाधा न आणणारी दुय्यम स्तरावरील गटांची काही वैशिष्ट्ये व त्यांच्या जागाकडे बघण्याच्या दृष्टिकोनातील काही तपशील आपल्या विचारव्यूहात समाविष्ट करून घेत असतो. या दुहेरी प्रक्रियेमुळे, समाजात वर्चस्व असलेल्या समूहाला कोणतीही जोरजबरदस्ती न करता दुय्यम गटांचे सहकार्य मिळत राहते. अशा सांस्कृतिक सहकार्य व संमती यांमुळे समाजात वर्चस्व असलेला समूह व दुय्यम गट यांच्यात सलोखा, सामंजस्य असलेले दिसून येते. ग्रामशीच्या या सिद्धान्तामुळे सामाजिक समूहांच्या स्तरांवरची सांस्कृतिक असमानता लक्षात येते; पण हेन्री ताजफेल व जॉन टेर्नर यांनी व्यक्तीची स्वत:ची ओळख, एका समाजगटाचा भाग बनल्यावर आकाराला येणारी या व्यक्तीचा ओळख व त्यांचा परस्पर संबंध याचा सिद्धान्त मांडला. यामुळे एखाद्या व्यक्तीचे विचारविश्व आणि ती व्यक्ती एखाद्या समाजगटाचा भाग बनल्यावर त्याच्या विचारविश्वाचा तिच्यावर होणारा परिणाम यांचा मागोवा घेता येतो, असे लेखक मानतात.

थोडक्यात, समाजातील विविध गटांत सांस्कृतिक असमानता असतेच. बहुसंख्याकांचे वर्चस्व असतेच; पण सांस्कृतिक देवाणघेवाणीतून समन्वयही राखला जात असतो. आधुनिक राज्यव्यवस्थेत हा समन्वय राखण्याचे काम सरकारचे असते. ते राज्यघटना व कायद्याच्या चौकटीत केले जात असते किंवा केले जायला हवे. हा समन्वय बिघडला, की मग सांस्कृतिक विद्वेष व विखार यांचे विष समाजमनात भिनत जाते.

आज त्याचाच प्रत्यय देशभरात येत आहे. म्हणूनच कुरूंदवाडमध्येही आता हिंदू संघटनांचा प्रभाव व हिंदू प्रतीकांचा प्रसार गेल्या दोन-अडीच दशकांत वाढत गेला. त्याला प्रत्युत्तर म्हणून मुस्लिमांतून प्रतिक्रिया उमटत आहे, की 'ते आम्हाला परदेशी मानतात, दहशतवादी ठरवतात, आम्ही भारतीय आहोत, हे आम्हाला सिद्ध करावे लागत आहे,' असे निरीक्षण लेखकांनी नोंदवले आहे.

स्वातंत्र्यापूर्व काळापासूनच्या हिंदू-मुस्लिम संबंधांचा पट मांडून, त्याला सिद्धान्तांची जोड देऊन, त्या पार्श्वभूमीवर कुरूंदवाड व गोरखिंडी या महाराष्ट्रातील दोन गावांतील बदलत्या समाजवास्तवाचा हा अभ्यास वाचकांना बरेच विचारधन देऊन जातो.

द्वारा : महाराष्ट्र टाइम्स वृत्तसेवा